یزدان سلحشور

عبدالله بن محض در تاریخ «الشعرا» نوشته است: «از نخست، صاحب گلستان را نه این نام بود و نه این مُقام در ادب. جوانی بود جویای نام و طبع شعری داشت و البته نیکو می‌سرود اما نه چنان که به غبطه وادارد همعصران را. سهل می‌سرود و سهل سرودن مایه تفاخر نبود. گمان بر این بود که چون دشوار، گویی و کلمه به کثرت‌‌آوری، مُقام‌ات بلندی گیرد. مفاخر شاعران خاقانی بود و باقی، به کسوت درویشی، مقبول اهل نظر بودند نه اهل شعر. سعدی علیه‌الرحمن این همه را دانست و راه، دیگر کرد.» از کودکی سعدی هیچ ندانیم الا این که پیش از آن که فریضه واجب آید بر او، شعر می‌سروده و چنان که صبغه «این گونه گویی» در «این سن گویی»‌ست رباعی می‌سروده که کوتاه‌تر است و سهل‌تر برای نوآمدگان [و دشوارتر البته در پیش اهل ادب اما نوآمدگان را از این دقیقه خبر نباشد]. دانیم که چون برومند شد خواست که سفر کند چون سند باد بحری و ندانیم که مقصود، شعر بود یا نام‌آوری به حوزه ی افسانه؛ به هر حال به افسون شعر، افسانه شد و چنان گفت که ملاک ادب از خاقانی به سعدی درچرخید؛ و دانیم که در مبتدای گلستان چه نوشته که سر به خلوت داشته و ناگاه، عزم جزم کرده که گلستانی خلق فرماید که خزان را در آن جایی نباشد که نیست؛ و دانیم که یاری، کوبه بر در خلوت نواخته و او را سرزنش‌ها کرده. گرچه عبدالله بن محض نوشته است که این قصه همچون دگر قصص صاحب گلستان از بهر پند دادن، خلق آمده و به واقع، چنین نبوده. ما ندانیم. تنها دانیم که هر قصه از «واقع» به درآید: «ودانست که عمر به سر آید. خواست جاودانگی پیشه کند. حیلت کرد و هر آنچه بشنیده بود، راوی، خود شد. شمع را کشت و به تاریکی، خیره ماند به سقف. بر سقف چیزی نبود مگر انعکاس روشنای ماه در آب روانی که می‌گذشت از پای خانه و از دریچه، خود را یله می‌داد به سفیدای لوزی‌ها و گچ‌نگاره‌ها. گفت: ماه! ماه من! دانم تو زنده مانی و من از این خاک، رخت برکشم. چون رخت برکشیدم، به یادم آور؛ چون تو را بنگرند به یادم آورند آیا؟» نه! او را از آغاز، این نام نبود یا لااقل... روایت من چنین است!